Deze uitspraak van een startende mediator in de agrarische sector zegt voor mij alles. De bedrijfsoverdracht in een familiebedrijf is véél en véél meer dan een zakelijke overeenkomst.
Het meest feitelijk aan een overnameproces is dat je ‘het agrarische bedrijf’ overdraagt aan een nieuwe eigenaar. Daar horen onder andere juridische, fiscale en financiële afspraken bij die vast komen te liggen in een overeenkomst. En er zijn tal van adviseurs die je hier van A tot Z over kunnen adviseren. Samen kun je zoeken naar feitelijke informatie over alles wat je wilt regelen. En eventuele fouten of onvolledigheden kunnen doorgaans, onderbouwd met feiten, achteraf rechtgezet worden.
Maar wie een overnameproces in een agrarisch familiebedrijf heeft doorlopen of heeft begeleid, weet dat een deel daarvan helemaal niet feitelijk is. En dat deel hoort bij de familie. Het bedrijf dat wordt overgedragen is vaak al decennialang – soms eeuwen – in een familie. Van generatie op generatie is door (voor-)ouders gebouwd aan een bedrijf met dieren, akkerbouw, fruitteelt, etc.
‘Dat is een feit op zich’ hoor ik je denken en dat klopt. Maar wat betekent dit in een overname-proces? Ik denk ‘alles’.
Omdat het ook gaat over familie is een grotere kring van mensen betrokken. Voelt zich betrokken, misschien meer dan de overdragers en de overnemer(s) zich realiseren. Denk aan partners, kinderen en broers en zussen. Velen daarvan zijn geboren en getogen op die plek, maar al lang uitgevlogen.
Nu hoor ik je denken: ‘Het wordt zo wel heel groot gemaakt’. Klopt! Dat moet ook. Of ‘Moet ik dan álles met iedereen overleggen?’ Nee, dát zeker niet.
Maar de rijke historie van het bedrijf zit vast aan en gaat daarom ook over mensen, over meerdere generaties. Dus ook iedereen die niet overneemt speelt een rol. Zij voelen ‘emotioneel eigendom’, ontstaan door jeugdherinneringen, samen spelen, meewerken, opgroeien, etc.. Daarom is praten over dit emotioneel eigendom belangrijk.
‘Gebeurt dit dan niet?’ denkt u? Ik zeg: ‘Niet vaak genoeg!’
Naar mijn idee moet een familiegesprek het startpunt zijn van iedere bedrijfsoverdracht. Hoe meer aandacht er is voor alle betrokkenen, hoe beter de inhoud van de zakelijke overeenkomst! En familie moet je dan breed zien. Denk aan de ouders: spreek je dankbaarheid uit voor het vertrouwen en de mogelijkheid voor overname, maar ook wat verwacht je van ze na de overdracht.
Denk aan jezelf, jij als overnemer: wat ga je anders doen, waar droom je van, waar zie je tegenop.
Denk aan je broers en zussen: vertel dat het familiebedrijf in handen gaat komen van een nieuwe generatie. En dat jij er fors in gaat investeren om het te behouden en in de hoop het uiteindelijk weer over te dragen. Juist omdat er een hele familiegeschiedenis aan vast zit.
En denk vooral ook aan je (eventuele) partner/kinderen. Ook al worden zij geen onderdeel van de zakelijke overeenkomst, ze kunnen iets bieden en hebben een belang. Partners kijken anders en kunnen vaak beter woorden geven aan wat in de schoonfamilie soms niet wordt gezegd. En je partner en kinderen hebben wel degelijk belangen. Denk aan praktische (je hebt een 24/7 bedrijf), financiële (wat wordt het gezinsinkomen?) en juridische (wat als er met jou iets gebeurt?) En partners en kinderen dragen allemaal bij aan de continuïteit van het bedrijf, ook al is het in piektijden, ook al is het door de was te doen!
Een overnameproces is dus voor een groot deel helemaal niet feitelijk. Het heeft ook te maken met sociale aspecten, gevoelens en emoties. En die horen naast de juridische, fiscale en financiële zaken te staan. Ze kunnen zelfs de spanningen uit het overnameproces halen. Sla ze dus niet over; het familieproces, daar draait het om!
Anne Marie Boerhof-van Oldeniel
Agrimediator
